شکلگیری توان بومی
پس ازپیروزی انقلاب اسلامی وبهویژه در دهه۱۳۶۰،باوجودجنگ تحمیلی وتحریمها، رویکردکشور درحوزه زیرساختهای حیاتی تغییر کرد. مدیریت منابع آب به یکی از اولویتهای اصلی تبدیل شد و سدسازی بهعنوان یک صنعت راهبردی و خودکفایی صنعتی و توسعه زیرساختی در دستور کار قرار گرفت. نتیجه این رویکرد، جهشی کمسابقه در توسعه کمی و کیفی سدها بود؛ این رشد، ایران را به یکی از بازیگران اصلی سدسازی در منطقه خاورمیانه تبدیل کرده است.
حضور ایران در بازارهای جهانی
یکی از نشانههای بلوغ فنی یک صنعت، حضور در بازارهای بینالمللی است. در دهههای اخیر شرکتهای ایرانی در پروژههای سدسازی و نیروگاهی خارج از کشور نیز مشارکت داشتهاند؛ موضوعی که نشانه صادرات خدمات فنی و مهندسی است. این حضور بیانگر انتقال تجربههای داخلی به خارج و تلاش برای کسب سهمی از بازار منطقهای بوده است.
افتتاح پروژه سد و نیروگاه اومااویا در سریلانکا، یکی از نمونههای موفق حضور کشورمان در بازارهای بینالمللی محسوب میشود. متخصصان ایرانی با صدور و انتقال دانش و خدمات فنی و مهندسی به کشور سریلانکا، امکان آغاز فعالیت شرکتهای سریلانکایی در امور مهندسی صنعت آب و برق را فراهم کردند که این مسأله مورد تقدیر رئیسجمهور این کشور نیز قرار گرفت. شرکتهای ایرانی همچنین پروژههایی در شمال کشور عراق در دست ساخت دارند. با این حال باید تاکید کرد که صادرات خدمات فنی و مهندسی صنعت آب و برق ایران در بیش از ۱۸ کشور دنیا در حال انجام است. در عین حال هماکنون ۷۰ درصد صادرات خدمات فنی و مهندسی کشور مربوط به صنعت آب و برق است.
مشارکت ایران در ساخت مرتفعترین سد جهان نیز یکی دیگر از عرصههای حضور ایران در پروژههای سدسازی جهان است. مهندسان ایرانی با پیشبرد پروژه بلندترین سد جهان در تاجیکستان و طرحهای فناورانه در سراسر جهان، توان فنی و تخصص خود را اثبات کردهاند.
نیروگاههای برقآبی متصل به سدها بخشی از شبکه انرژی کشور را تأمین کردهاند. این ظرفیتها به توسعه صنعتی و تأمین انرژی کمک کردهاند. همچنین یکی از کارکردهای کلیدی سدها، تولید برقآبی است؛ برقی پاک، تجدیدپذیر و کمهزینه که نقش مهمی در پایداری شبکه برق کشور دارد. نیروگاههای برقآبی به عنوان منابع انرژی پاک و تجدیدپذیر با در اختیار داشتن سهم ۱۵ درصدی ظرفیت برق کشور و سهم حداقل ۵ درصدی در تأمین انرژی کشور، نقش بسزایی در تولید انرژی در زمان پیک مصرف دارند.
خودکفایی کامل در زنجیره سدسازی
نگاهی تاریخی به صنعت سدسازی در ایران نشان میدهد این حوزه ازیک فعالیت محدود ووابسته پیش ازانقلاب، به صنعتی گسترده با توان مهندسی داخلی تبدیل شده است. ساخت تنها۱۹ سد پیش از انقلاب در مقابل احداث صدها سد پس از آن، نشانهای از جهش زیرساختی کشور است. دستیابی به خودکفایی نسبی، شکلگیری شرکتهای تخصصی، افزایش ظرفیت ذخیره آب و تولید برقآبی، و حضور در پروژههای خارجی از جمله دستاوردهای مهم این روند بهشمار میرود.
مهمترین تفاوت سدسازی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با دوره قبل، دستیابی به خودکفایی کامل در تمام مراحل پروژه از مطالعات اولیه تا بهرهبرداری است. پیمانکاران ایرانی اکنون قادرند پروژههای عظیم سدسازی را بدون اتکا به شرکتهای خارجی اجرا کنند. عملیات پیچیدهای مانند حفاریهای عمیق، بتنریزی حجیم، آببندی، احداث تونلهای انحراف آب و نصب تجهیزات، همگی توسط نیروهای داخلی انجام میشود. در حوزه ساخت تجهیزات نیز وابستگی به خارج به حداقل رسیده است. توربینها، ژنراتورها، دریچهها، شیرآلات وسیستمهای کنترلی نیروگاههای برقآبی،امروز عمدتا درداخل کشور تولید یا مونتاژ میشوند. این موضوع نقش مهمی در کاهش ارزبری پروژهها داشته است. امروزه۹۵ درصد نیازهای داخلی کشور در حوزه سدسازی و نیروگاه در داخل کشور تامین میشود و ایران جزو چهار کشور بزرگ در این حوزه است.
۵۰۰ سد پس از انقلاب اسلامی ساخته شد
آمارها نشان میدهد که بعد از انقلاب، حدود ۵۰۰ سد در اندازههای مختلف (شامل ۱۸۰ سد بزرگ و ۳۲۰ سد کوچک) و ظرفیت ذخیرهسازی مخازن به حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب آب توسط متخصصان داخلی ساخته شد. در همین دوره، شبکهای از شرکتهای پیمانکاری، مشاوران و تولیدکنندگان تجهیزات شکل گرفت. در کمتر از سه دهه پس از انقلاب، حدود ۲۰۰ شرکت پیمانکاری، ۷۰ شرکت مشاور و دهها مجموعه تولیدکننده تجهیزات مرتبط با نیروگاههای برقآبی و سازههای آبی ایجاد شدند. این توسعه ساختاری باعث شد دانش فنی بهتدریج بومی شود و وابستگی به خارجیها کاهش یابد.
نمونه پروژههای شاخص این دوره، سد کرخه است که با اهدافی همچون کنترل سیلاب، آبیاری و تولید برق در سال ۱۳۸۰ به بهرهبرداری رسید.چنین پروژههایی نشاندهنده توان اجرایی داخلی درساخت سدهای چندمنظوره وبزرگ بودند. ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی در حوزه سدسازی به سطح بالایی از خودکفایی از طراحی، ساخت و بهرهبرداری از هر نوع سدی با هر مشخصات فنی دست پیدا کرد؛ موضوعی که تا پیش از انقلاب حتی در کوچکترین سازهها، بدون حضور و مشاوره خارجیها امکانپذیر نبود. امروز کشورمان را به یکی ازکشورهای پیشرو جهان در این عرصه تبدیل کرده است.
