حقایقی درباره جادوگری در فوتبال؛ از نمک ریختن جلوی اتوبوس تیم تا اردو زدن در قبرستان!

یار مگ | تیم ملی نیجریه با صعود به مرحلهٔ یک‌ چهارم نهایی جام ملت‌های آفریقا به کار خود ادامه می‌دهد، اما تابستان امسال در جام جهانی حضور نخواهد داشت؛ چرا که در دیدار پلی‌آف مقابل جمهوری دموکراتیک کنگو شکست خورد. آن مسابقه در ضربات پنالتی تعیین تکلیف شد و اریک شل، سرمربی نیجریه، مدعی شد تیمش قربانی وودو (نوعی جادوگری) شده است.

شل گفت: «در جریان ضربات پنالتی، آن فرد از کنگو، یکسری کارهای وودویی انجام می‌داد. هر بار، هر دفعه. به همین خاطر بعد از انجام آن حرکات کمی عصبی شدم.» سرمربی نیجریه در حین توضیح، حرکاتی را که ادعا می‌کرد دیده است تقلید کرد و دستانش را طوری تکان داد که انگار مایعی را می‌پاشد.

اتهام‌زنی دربارهٔ وودو، جوجو، جادو یا جادوگری در فوتبال آفریقا، موضوع تازه‌ای نیست، هرچند اغلب در حد شایعه باقی می‌ماند. نمک ریختن جلوی اتوبوس تیم پیش از ورود به ورزشگاه، ورود بازیکنان به زمین به‌ صورت عقب‌ عقب راه رفتن یا اردو زدن تمام تیم در قبرستان در شب پیش از مسابقه؛ همهٔ این‌ها ظاهراً برای خوش‌یُمنی انجام می‌شود.

کشیش فرانسیس جی بوتچوی، نویسندهٔ کتاب «جوجو، جادو و جادوگری در فوتبال آفریقا: افسانه یا واقعیت؟» می‌گوید:

اگر قرار باشد به جنگ یا حتی به زمین فوتبال بروید، تلاش می‌کنید نیروهایی از خدایان را فرا بخوانید. رفتن به قبرستان، پاشیدن آب یا هر کاری که بتواند به موفقیت کمک کند. در آفریقا هیچ دوگانگی‌ای میان زندگی عادی و مذهب وجود ندارد. ذهنیت در کشورهای غرب آفریقا این است که باور دارند هیچ‌ چیز اتفاقی رخ نمی‌دهد.

با وجود تلاش مقام‌های فوتبالی آفریقا و حتی دولت‌ها برای دلسرد کردن مردم از چنین رفتارهایی، برخی روایت‌های دست‌ اول نشان می‌دهد این پدیده همچنان رواج دارد. مموری موچراهوا، اسطورهٔ فوتبال زیمبابوه، در زندگینامهٔ خود در سال ۲۰۱۷ از گستردگی جوجو پرده برداشت. او نوشت:

هر هفته پیش از مسابقه، تیم با یک درمانگر سنتی مشورت می‌کرد. من به‌ عنوان کاپیتان تیم، کسی بودم که هر آنچه سانگوما (جادوگر جوجو) گفته بود را اجرا می‌کردم. این‌که واقعاً کمکی می‌کرد یا نه، نمی‌دانم. تیم بیش از توانایی بازیکنان، به جوجو باور داشت. ما به استفادهٔ جمعی از جوجو اعتقاد داشتیم و در قالب یک تیم، با یک درمانگر سنتی مشورت می‌کردیم. در بیشتر موارد، درمانگران سنتی تیم، جزو حقوق‌بگیران باشگاه بودند.

موچراهوا گفت یک مربی صرفاً به این دلیل اخراج شده بود که درمانگر اعتقاد داشت او برای تیمش نحسی می‌آورد. یکی از جادوگران حتی انگشتان پای هم‌تیمی‌ موچراهوا را برید تا نوعی «دارو» تجویز کند و سپس اصرار داشت بازیکن با همان درد بازی کند.

انچیمونیا مویتوا، ملی‌پوش پیشین زامبیا، سال گذشته به مجلهٔ نیو لاینز گفت تیم مدرسه‌شان یک جادوگر داشت:

جوجو به شکل روغن بود، آن را به پاهایمان می‌مالیدیم و بازیکنانی که به آن باور داشتند، انگار انرژی بیشتری می‌گرفتند و با انگیزه‌تر می‌شدند. آن‌ها فکر می‌کنند این همان چیزی است که باعث موفقیت تیم می‌شود، نه تمرین در زمین.

کشیش بوتچوی می‌گوید:

جوجومن‌ها و جادوگران اغلب فقط برای کارهایی پول می‌گرفتند که واقعی نبود. من کتابم را در سال ۲۰۰۶ نوشتم. بیست، سی یا چهل سال پیش این کارها بسیار رایج‌تر بود.

او که اکنون در غنا زندگی می‌کند، می‌گوید داستان‌های کمتری دربارهٔ این موضوع می‌شنود:

ما شاهد بوده‌ایم که با ظهور کشیشان کاریزماتیک مسیحی، نقش درمانگران سنتی کمرنگ شده است. آن‌ها برای فوتبالیست‌ها دعا می‌کنند یا آن‌ها را راهنمایی می‌کنند.

وودونِ غرب آفریقا، مذهبی باستانی است که ریشه در بنین دارد؛ یک نظام اعتقادی گسترده که به قارهٔ آمریکا راه یافت و در هائیتی به وودو تبدیل شد. این باور بیشترین رواج را در غرب و مرکز آفریقا دارد. درمانگران سنتی همچنان در سنگال حضوری فعال دارند و برخی با استفاده از شبکه‌های اجتماعی مخاطبان بزرگی جذب کرده و از خلأهای یک نظام سلامت متزلزل بهره‌برداری می‌کنند.

گونه‌های منطقه‌ای دیگری نیز وجود دارد؛ مانند موتی، داروی سنتی جنوب آفریقا یا طلسم‌های جادویی. در کشورهای عمدتاً مسلمان، مرابط‌ها افرادی شَمَن شکل هستند که پیشنهاد می‌دهند واسطه‌ای میان خدا و مؤمنانش باشند.

آن‌ها دعاها یا اقداماتی را پیش از مسابقه توصیه می‌کنند و گاه شیئی محافظتی، گریس گریس (چشم زخم) یا روغن و آب متبرک در اختیار بازیکنان می‌گذارند. پل پوگبا زمانی از سوی برادرش ماتیاس متهم شد که برای جادو کردن کیلیان امباپه از مرابط‌ها استفاده کرده است؛ ادعایی که پوگبا آن را رد کرد.

برخی به دام چنین افرادی می‌افتند. ژیل یاپی یاپو، هافبک پیشین ساحل عاج، در سال ۲۰۲۳ به خبرگزاری فرانسه گفت: «آدم مثل برده می‌شود و این می‌تواند واقعاً آسیب‌زا باشد.» زمانی که یاپی یاپو در نانت با مشکل مواجه شده بود، مرابطش قربانی‌ کردن را توصیه کرد. یک بز یا قوچ ۵۰۰ یورو (۴۳۳ پوند) هزینه داشت. در نهایت او در مجموع ۲۰۰ هزار یورو (۱۷۳ هزار و ۲۱۵ پوند) خرج کرد و مرابط هشدار داد اگر پولش تمام شود، باید پسر خودش را قربانی کند. یاپی یاپو گفت: «قدرتش را پیدا کردم که بگویم: «تا همین حد کافی است» و دیگر هرگز پیش او برنگشتم.»

این مهم است که از منظر اروپایی دچار خود برتربینی نشویم. کمتر کسی به شکرگزاری ابرچی ازه، بازیکن آرسنال، از خدا در مصاحبه‌های پس از بازی توجه می‌کند. کاکا در اوج شهرتش در میلان، زیرپیراهنی با جملهٔ «من متعلق به عیسی هستم» می‌پوشید. فرانک لمپارد نیز پس از درگذشت پدرش، همیشه هنگام شادی گل به آسمان اشاره می‌کرد.

آیین‌های مبتنی بر ایمان و خرافات در سراسر جهان فراوان‌اند و بازیکنان آفریقایی مدت‌هاست از معیارهای دوگانه‌ای که دربارهٔ آن‌ها اعمال می‌شود گلایه دارند. حتی در جام جهانی ۱۹۹۰، پس از پیروزی شگفت‌انگیز کامرون برابر آرژانتین، فرانسوا اومام بی‌یک گفت: «ما از این متنفر هستیم که خبرنگاران اروپایی می‌پرسند آیا میمون می‌خوریم یا جادوگر داریم. ما فوتبالیست‌های واقعی هستیم و این را ثابت کردیم.»

گاهی جام ملت‌های آفریقا صحنهٔ آیین‌های مذهبی بوده است، اما این کمتر به نتیجهٔ مطلوب منجر شده است. فدراسیون فوتبال مصر پیش از تورنمنت ۲۰۲۴ برای خوش‌شانسی تیم، یک گاو قربانی کرد؛ با این حال مصر توسط جمهوری دموکراتیک کنگو حذف شد.

در سال ۲۰۰۰، یکی از مسئولان پیشین فدراسیون فوتبال نیجریه وارد زمین شد تا طلسمی را که در پشت تور دروازهٔ سنگال قرار داشت بردارد. سنگال اعتراض کرد، اما نیجریه با جبران گل خورده، ۲-۱ پیروز شد.

در فوریهٔ ۲۰۰۲، توماس نکونو، دستیار وینفرید شفر، سرمربی وقت کامرون، به اتهام تلاش برای قرار دادن یک نشانِ جادو شده در زمین، پیش از مسابقه توسط پلیس مالی بازداشت شد. کنفدراسیون فوتبال آفریقا نگران بود که این اتفاق کلیشه‌ها دربارهٔ آفریقا را تقویت کند؛ همان چیزی که به باور آن‌ها، میزبانی جام جهانی ۲۰۰۶ را از آفریقای جنوبی گرفته بود. سخنگوی CAF در سال ۲۰۰۲ گفت: «ما به همان اندازه که مایل نیستیم آدم‌خوارها روی سکوها باشند، نمی‌خواهیم جادوگران در زمین باشند. همه‌ چیز به تصویری که از خود می‌سازیم برمی‌گردد.»

خبرنگاران سنگالی مدعی شدند پیش از پیروزی برابر زامبیا در همان سال، فردی را دیده‌اند که روی تیرک‌های دروازهٔ دروازه‌بان تیم‌شان روغن می‌مالد، اما این‌طور نبود که در سنگال همه این موضوع را جدی بگیرند. برونو متسو، سرمربی وقت، در جام جهانی همان سال گفت:

شاید دو یا سه نفر تحت تأثیر چنین چیزهایی باشند، اما بقیه آن را شوخی می‌گیرند. وگرنه ما خیلی وقت پیش، جام ملت‌های آفریقا و جام جهانی را برده بودیم.

ترجمه‌ای از یادداشت Thom Gibbs برای وب‌سایت تلگراف