ناترازی فصلی و فشار مصرف داخلی، یکی از شاخصترین نمونههای چالشهای صنعت گاز است. رشد مصرف داخلی گاز در برخی سالها از توسعه زیرساختها پیشی گرفته و فشار مضاعفی بر شبکه گاز کشور وارد کرده است؛ وضعیتی که نشان میدهد صرف افزایش تولید کافی نیست و مدیریت مصرف، توسعه زیرساختها و پروژههای فشارافزایی برای پایداری تأمین انرژی ضروری است. در این میان، میدان عظیم پارس جنوبی بهعنوان بزرگترین میدان گازی ایران و یکی از پیچیدهترین پروژههای فراساحلی جهان، نماد توان فنی، مهندسی و مدیریتی کشور است. این میدان با مقیاس گسترده عملیات، حجم سرمایهگذاری و پیچیدگی فنی، نهفقط سهم عمدهای در تأمین گاز کشور و خوراک صنایع دارد بلکه زمینه آزمون پروژههای پیچیده مانند فشارافزایی را فراهم کرده است؛ پروژههایی که فناوری آنها در انحصار چند کشور و شرکت محدود است و موفقیت در اجرای آن نشاندهنده ظرفیت فنی مثالزدنی ایران خواهد بود.
تحریمها و توسعه انرژی ایران
توسعه موفق پارس جنوبی، از استخراج و بهرهبرداری تا مدیریت شبکه گاز و هماهنگی پیمانکاران متعدد نشان میدهد حتی در شرایط محدودیتها، توان داخلی میتواند پروژههای بزرگ و پیچیده را به سرانجام برساند. این توانمندی بهخوبی پایهای برای ادامه مسیر پیشرفت و توسعه انرژی کشور فراهم کرده و همزمان به تجربهای ارزشمند برای سایر پروژههای ملی تبدیل شده است.
در بخش نفت نیز توانمندیهای داخلی بهتدریج پررنگ شده امااین همه ماجرانیست.آمریکابا آغاز انقلاب اسلامی تحریمهایی را علیه کشورمان وضع کرد؛ تحریمهایی که بهمنظور ترمز توسعه شناخته میشد اما ایران رویکرد دیگری را در پیش گرفت و تصمیم گرفت شرکتهایی را تأسیس کند که بتواند از مسیرهای سخت عبور کند. تا پیش از انقلاب اسلامی توان مهندسی استخراج نفت و گاز در اختیار شرکتهای آمریکایی و انگلیسی بود اما اکنون شرکتهایی مانند پتروپارس (نفت و گاز)، مپنا (نیروگاهی) و شرکتهای پتروشیمی توانستند همگام با دانش روز دنیا، وضعیت را پیش ببرند.
توسعه میدان آزادگان نمونهای عملی از اجرای پروژههای پیچیده و مدیریت میادین مشترک است. این تجربه نشان میدهد توان فنی و مهندسی داخلی قادر است با وجود محدودیتهای خارجی، مسئولیت پروژههای پیچیده را برعهده گیرد و موفق عمل کند. مقایسه این عملکرد با میادین مشترک منطقهای مانند مجنون عراق که شرکتهای بزرگی مانند شل و پتروناس در آن فعال هستند، روشن میکند که هنوز فاصلهای در دسترسی به فناوری و سرمایه وجود دارد اما مسیر توسعه داخلی با ثبات و قابل اتکاست. صنعت پتروشیمی نیز در طول این سالها رشد و پختگی چشمگیری داشته است. توان پتروشیمی اکنون در منطقه شناخته شده است و نشان داده توسعه زنجیره ارزش، کاهش خامفروشی و افزایش صادرات غیرنفتی، هم امکانپذیر است و هم ارزش افزوده ملموسی برای اقتصاد ملی ایجاد میکند. این پیشرفتها در کنار ایجاد اشتغال تخصصی و توسعه صنایع پاییندستی نشان میدهد صنعت انرژی ایران توانسته با وجود محدودیتها،به سطحی از پختگی برسد که قابلاعتماد و مثالزدنی است. با وجود این موفقیتها،محدودیتهاهمچنان بخش واقعی مسیر صنعت انرژی را شکل میدهند. تحریمها، محدودیت سرمایه و فناوریهای نوین، تجهیزات فرسوده و دکلهای حفاری کمتر بهروز از جمله چالشهای عملیاتی هستند که بر توان پیشرفت اثر گذاشتهاند. ناترازی گاز، فشار برشبکه مصرف داخلی وبرخی کاستیهای زیرساختی نشان میدهد مسیر پیشرفت هنوز کامل نیست و نیازمند برنامهریزی هوشمند، سرمایهگذاری مستمر و بهرهگیری از فناوریهای نوین است. این واقعیتها اگرچه چالشبرانگیزند اما نباید توانمندیهای موجود را نادیده بگیرند بلکه نشاندهنده مسیرهای اولویتدار برای توسعه آینده هستند.
ورود هوش مصنوعی به صنعت
یکی از محورهای کلیدی آینده صنعت، ورود و بومیسازی فناوریهای نوین بهویژه هوش مصنوعی است. بهرهگیری از این فناوریها در تحلیل دادههای اکتشافی، بهینهسازی عملیات حفاری، نگهداشت پیشبینانه تجهیزات و مدیریت پالایشگاهها میتواند بهرهوری را افزایش دهد، هزینهها را کاهش دهد و سرعت تصمیمگیری را بالا ببرد. این امر یک پیام روشن برای صنعت انرژی ایران است: نباید به توان فعلی اکتفا کرد بلکه بهروز شدن مداوم و استفاده از فناوریهای پیشرفته شرط ادامه مسیر پیشرفت و رقابتپذیری در سطح منطقهای و جهانی است. صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، با توجه به پیچیدگی عملیاتی و نقش تعیینکننده آنها در اقتصاد ملی، بیش از هر زمان دیگری نیازمند این تحول فناورانه هستند. برآیند چهار دهه فعالیت صنعت انرژی ایران تصویری ترکیبی ارائه میدهد. نقاط قوت این صنعت شامل توان فنی مهندسان داخلی، مدیریت موفق پروژههای پیچیده، گسترش زنجیره ارزش نفت، گاز و پتروشیمی و ایجاد اشتغال تخصصی است. در مقابل، کاستیها شامل محدودیت سرمایه و فناوری، تجهیزات فرسوده، ناترازی گاز و نیاز به تکمیل زنجیره پاییندستی پتروشیمی باقی میماند. این ترکیب نشان میدهد مسیر پیشرفت واقعی و ملموس بوده، هرچند با چالشهای جدی همراه است. توان فنی داخلی، تجربه عملی و مدیریت پروژههای بزرگ نشان میدهد حتی با وجود محدودیتها، صنعت انرژی ایران نمره قبولی گرفته و توانسته مسیر پیشرفت خود را حفظ کند. پروژههای بزرگ نفت و گاز، توسعه پتروشیمی و تلاش برای بهروزرسانی فناوریها، پایهای مستحکم برای آینده فراهم کردهاند. تجربه عملی، توسعه ظرفیتهای داخلی و ایجاد زیرساختهای حیاتی، همه نشانههایی از مسیر درست و امیدبخش برای صنعت انرژی کشور هستند.
۳ اصل توسعه در بخش انرژی
آینده این صنعت وابسته به سه محور اصلی است: «مدیریت هوشمند و برنامهریزی دقیق»، «بومیسازی و بهرهگیری از فناوریهای نوین» و «تکمیل زنجیره ارزش و ارتقای صنایع پاییندستی». عبور موفق از ناترازیها، اجرای پروژههای فشارافزایی و ورود مؤثر هوش مصنوعی میتواند بهرهوری، پایداری و توان رقابت منطقهای ایران را تضمین کند. همچنین توسعه صنایع پاییندستی پتروشیمی و تکمیل زنجیره ارزش، امکان افزایش صادرات غیرنفتی و ارزش افزوده واقعی برای اقتصاد ملی را فراهم میکند.
تولید گاز ایران از ۸.۸میلیارد مترمکعب در سال ۱۳۵۷ به ۲۶۲.۹میلیارد مترمکعب در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته که در سال جاری مجددا این رقم بیشتر شده است. بر اساس آخرین آمارها در سال جاری، تولید گاز ۳۲برابر اول انقلاب افزایش یافته است.
